IMG_20190321_134627_475

خانه های ساکنان کرانه کاسپین؛ سمبل آزاد اندیشی مردمانش/ رادنی دیدار

۰۱ / ۰۱ / ۹۸
۲۳:۵۱

خزر- وقتی دوربین به دست می گیری تا گوشه گوشه کشور پهناورت را سانت بزنی، آنقدر نکته و آموخته و زیبایی و شگفتى خواهی دید که می توانی هم به آن ببالی و هم افتخار کنی که کجای جهان ایستاده ای.
جایی که روزگاری نه چندان دور جهانیان را به تحسین و پیروی از خود واداشته بود. کافی است از شمال به مرکز و از آنجا به جنوب ایران زمین بروی و متعجب شوی از این همه گونه گونه فرهنگی و تضاد در افکار و دیدگاه و صد البته همزیستی مسالمت آمیز در رفتار.
حالا که بحث ما شمال و کرانه های دریای کاسپین است و پایتخت و قلبش رشت، بد نیست مقایسه ای داشته باشیم بین سبک و نوع معماری خانه های مردمان ساکن کرانه دریای کاسپین با بخش مرکز نشین ایران یعنی کویرنشینان صبور و مهربان.
اصل حجاب درطراحى خانه هاى کویر
خانه های کویری به دلیل نوع آب و هوای غالب بر آن منطقه بر یک اصل استوارند؛ اصل مبارزه با طبیعت خشن. خانه ها باید حتما تابستان نشین و زمستان نشین داشته باشند، دیوارهای بلند و قطور براى اجازه ندادن ورود گرما در تابستان و البته خروج آن در زمستان، یکی از اصلی ترین شروط ساختمان سازی است.
پنجره هاى کوچک است و نهاده شده بر ارتفاع بالا، تا هجوم بى رحمانه خورشید در تابستان و تازیانه سوز و سرما در زمستان کانون خانواده را مختل نکند. حیاط مرکزی مستطیل شکل که حتما حوضی در میانه آن باید تعبیه شود تا بتوان با ترکیب باد محیط و آب درون حوض نسیم خنک تولید کرد و باغچه ای در اطراف تا اگر گرما طاقت فرسا اجازه دهد و گیاهان جان سختی کردند بتوان از سایه آنها بهره گرفت.
خانه های کویر اما به جز تحمیل شرایط طبیعت بر ساختمان، تابع یک نوع افکار خاص مردمانش هم در طراحى خواهند بود. اصلى که شاید هرگز مردمان شمالى ایران به ذهنشان هم خطور نکرده است، اصل حجاب در معمارى!
همه مطمئنا واژه هشتى را شنیده ایم، اما شاید با کاربردش بیگانه باشیم. هشتی قسمتى است بین داخل و خارج خانه که به شکل‌های مختلف ساخته می شد. فضای سرپوشیده متصل به کوچه و حیاط خانه و فضایی بعد از فضای ورودی که اغلب بلافاصله پس از درگاه قرار می‌گیرد و تنها جایی است که از منطقه بسته خانه بیرون می‌آید و ارتباط آن را با خارج تامین می‌کند.
مهم‌ترین کارکرد هشتی، تقسیم مسیر ورودی به دو یا چند جهت و حفظ قسمتی از حریم خانه است. یعنى اینکه شما نمى توانید وارد خانه شوید مگر با عبور از هشتى، که البته یک جهت هشتى شما را مستقیم راهنمایى مى کند به اتاقى که به آن مهمانخانه مى گویند و قسمتى دیگر به طویله (که مهمترین دارایى مردمان کویر نشین در آن واقع است) و سر آخر راهى مجزا به اندرونى.
این اندرونى و بیرونى به یقین متفاوت ترین بخش زندگى مردم شمال با سایر مناطق ایران است. یعنى خانه هاى کویر دو بخش دارند که غالبا به زیباترین ترفند هاى معمارى به شدت از یکدیگر تفکیک مى شوند. فضاى عمومى یا همان بیرونى که شامل اتاق مهمان، هشتى، ورودى و طویله مى شود و دیگر فضاى خصوصى یا همان اندرونى است که شامل سایر قسمت هاى خانه یعنى حیاط، ایوان، اتاق ها، مطبخ، زیر زمین و… را در بر مى گیرد، فضایى که شما اگر مهمان باشید و جزء محارم نباشید هرگز قادر به دیدنش نخواهید بود!
خانه هاى کرانه کاسپین؛ آنها محدویت را دوست ندارند
اما اینجا درست به مانند موقعیت جغرافیایى شان همه چیز برعکس مرکز و جنوب است. در خانه شمالى ها، همه چیز آشکار است. به جاى مقابله با طبیعت بیشترین بهره را از آن مى گیرند. دیوار براى تفکیک یا ایجاد امنیت یا مصون ماندن بى معنى ترین واژه دنیاست.
خانه ها اغلب در مرکز سایت پلان ساخته مى شوند و ایوان چه در طبقه نخست یا دوم به مانند ویترینى زیبا فضاى مطلوب استراحت به ساکنین مى دهد با چشم اندازى گسترده و نامحدود. پنجره هایى که چهار سوى سازه تعبیه شده اند که کاربردشان هم ورودى نور است و هم موجب زیبایى خانه مى شوند. دور تا دور زمین خانه براى تفکیک به جاى استفاده از دیوارهای بلند از گیاهان و چپر و حداکثر از دیواره هاى کوتاه استفاده مى شود. نه خبرى ازهشتى است، نه صحبتى از اندرونى و بیرونى!
ایوان و تلار تابستانی که از مهم ترین عناصر واحد مسکونی و محل بیش تر فعالیت های روزانه است، لایه ای آشکار است که گاه دور تا دور بنا را احاطه کرده وو برای فرار از رطوبت زمین، روی پی ها و کرسی هایی در ارتفاع بالای سطح زمین احداث شده است.
ارتباط طبقات و زمین با پله های یک طرفه ای است که در نمای اصلی جلوه گر انعطاف مسکن همساز با طبیعت بوده است. به عبارت دیگر، بنا در لایه های متخلخل سطحی و ارتفاعی همانند گیاهان روییده از زمین همگونی خود را با محیط پیرامون نشان می دهد.
ساختمان مسکونی در میانه ی حیاط قرار گرفته و به منظور ایجاد امکان کوران در محوطه، از تمامی عناصر واقع در حیاط و واحد های مسکونی و مجاور(همسایگان) فاصله دارد.

معماری مسکونی شمال برون گرا بوده و در بیش تر مواقع فضای بیرون، بر فضای درون ارجح است. بدین سبب ایوان های سرتاسری بخش لاینفک خانه های قدیمی است که کار کردهای متنوعی دارد. مانند نشیمن، فضای مهمان، خواب، بازی کودکان، غذا خوردن، آشپزی و هر آن چه در شبانه روز لازم است. در پشت ایوان که غالبا رو به جنوب است، اتاق ها قرار دارند. برخلاف اتاق های خانه های روستایی که تک لایه است، در بسیاری از خانه های قدیمی شهرها، اتاق ها دو لایه و تو در تو ساخته شده اند.
حجاب در معمارى به سبک و سیاق جنوبی ها و مرکزنشینان نه وجود دارد و نه اصلا کسى با آن مى تواند مانوس شود. حجابى اگر باشد بر چشم است و بر افکار منحرف. اینجا در شمال مردمانش براى مصون ماندن، اهل خانه را در اندرونى زندانى نمى کنند، بلکه به اهل بیرون از خانه آموخته اند که حرمت و حریم را باید چگونه حفظ کرد و پاسداشت.
مردمان کرانه ساحل کاسپین را مى توان شاید از روى خانه های شان تحلیل کرد، آنها درون و بیرونشان یکى است و قلب شان پاک است و بى کینه. البته تا وقتى که احساس آرامش کنند و بدانند که هویت و کیان شان در خطر نیست. آنها صلح را دوست دارند اما نه به هر قیمت و هزینه اى.
مردمان ساکن پیرامون بزرگترین دریاچه گیتی، به مانند خانه های شان رو بازی می کنند و صد البته دوست تر می دارند که دیگران هم با آنها رو راست بشند و این هرگز خواسته بزرگی نیست.